Budynek “ma dużo okien i jest w środku czysty” 

“W 1935 roku powołano do życia Spółdzielnię „Tkacz”, zrzeszającą w pierwszym roku swego istnienia 45 członków; sama kooperatywa była próbą ratowania miejscowych tkaczy i samego tkactwa. Tkalnia i biura mieściły się wówczas w różnych miejscach, jednak dzięki generałowi Sławojowi Składkowskiemu realizowano zamówienia dla wojska. To również za sprawą jego zaangażowania i pomocy udało się zrealizować projekt budowy hali tkackiej i biurowca dla potrzeb zakładu; inauguracyjne posiedzenie Rady Nadzorczej Spółdzielni Tkacz odbyło się 16 marca 1936 roku. Już wiosną 1937 roku, na placu „pod wiatrakami” rozpoczęto prace przygotowawcze. Budowa postępowała tak szybko, że już w listopadzie tego samego roku gmach był prawie gotowy. Wzniesienie tak dużej jak na ówczesne warunki „fabryki tkackiej” było znaczącym wydarzeniem.”* - pisze Makary Górzyński w swojej książce “Zabytki Miasta Turku i Powiatu Tureckiego”.

“Architektura gmachu „fabryki tkackiej” była skromna i syntetyczna - w narożniku dzisiejszych ulic Kaczkowskiego i Tadeusza Kościuszki powstał dwupiętrowy, masywny pawilon frontowy o symetrycznie skomponowanej elewacji. Od strony północnej dostawiono do niego halę warsztatów poprzedzoną łącznikiem o pionowych pasach okien. Odmienny podział zastosowano w budynku głównym, gdzie poprzez horyzontalne ciągi otworów starano się uczytelnić nowoczesną strukturę budowli.”*

Górzyński przytacza nawet zachowaną relację niejakiego Stanisława Winerowicza, ucznia klasy szóstej szkoły powszechnej, który wraz ze swoją klasą zwiedzał świeżo ukończoną halę tkacką. ”Gmach mi się bardzo podobał, bo jest bardzo ładny, ma dużo okien i jest w środku czysty” - zauważył w listopadzie 1937 roku. 

Koszt budowy wyniósł ostatecznie 80 tysięcy złotych, z czego blisko 38 tysięcy zapewnił Felicjan Sławoj - Składkowski.

Mimo ekspresowego tempa, w jakim powstał budynek, czas nie sprzyjał stabilizacji - tuż “za rogiem” czaiła się bowiem II wojna światowa. 

Po wybudowaniu własnego zakładu Spółdzielnia rozpoczęła produkcję kilimów wełnianych, tkanin dekoracyjnych i tkanin lnianych na zamówienie wojska, które stanowiły największą część produkcji. W 1938 roku obroty finansowe firmy utrzymywały się na poziomie 450 tysięcy złotych rocznie, a przez osiem pierwszych miesięcy 1939 roku osiągnęły sumę 620 tysięcy. 

Wszystko przerwała inwazja hitlerowskich Niemiec. “Po zajęciu miasta przez wojska hitlerowskie nowoczesny gmach został zajęty przez Landratsamt. W późniejszym okresie zakład połączono z funkcjonującą nieopodal fabryką żakardów i koronek braci Heine.”* - pisze Górzyński.

Złote czasy "Tkacza"

Po wojnie spółdzielnia wznowiła samodzielną działalność i w latach 60 XX wieku funkcjonowała najlepiej w swojej historii, a produkowane w niej towary wysyłano na eksport do wielu krajów, między innymi do Kanady, Kuwejtu czy też do ZSRR. W Tkaczu pracowały razem nie tylko całe rodziny, ale wręcz kilka pokoleń! 

Kilka lat temu, uczennica Szkoły Podstawowej w Sarbicach, Oliwia Pajor, przygotowała ciekawą pracę na temat swojej babci Ireny, która w Spółdzielni Pracy Tkacz pracowała od 1975 do 1986 roku.

"Z pamiętnika Babci Ireny: Wychodziłam do pracy zawsze o 4 rano. I jechałam do mojego zatrudnienia który się znajdował tu w tym samym miejscu gdzie teraz tworzy się guziki w Turku. Na początku jechałam rowerem do przystanku w Brudzewie. Autobus miałam na 5:05, a początek mojej zmiany był o 6:00. Mijałam zawsze snowalnie czyli to gdzie nawijano białe nici na narzuty. Witałam się z koleżankami i zaczynałyśmy pracę, dzień jak co dzień. Dzisiaj za zadanie miałam utkać zieloną narzutę w rozmaite wzory na krośnie. Ach, pamiętam jak długo ja to robiłam!! Jedną taką narzutę to co najmniej 10 do 12 godzin tkałam. Ile to potrzebowało pracy i skupienia. Robiłyśmy także pieluchy tetrowe dla dzieci. Były takie delikatne…. Był tam dział zwany snowalnią, gdzie nawijano białe nici na czółna. To co tkałyśmy wszystko było wysyłane do ówczesnego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich”.**

“Okres rządów Gierka zapowiadał już głęboki kryzys, zwiastujący upadek zakładu. Choć starano się go modernizować i rozbudowywać o nowe hale, to jednak permanentne kłopoty ze zbytem towarów i restrukturyzacją profilu produkcji doprowadziły do ostatecznej likwidacji spółdzielni, mającej miejsce w roku 1991. W ten sposób zniknął zakład o długiej tradycji, zmienił się też sam gmach dawnej fabryki tkackiej, służący nadal przemysłowi. Niestety, po ostatnim remoncie i modernizacji, elewacja w dużej mierze straciła swe pierwotne cechy skromnej nowoczesności.”* - pisze Górzyński.

A może macie jakieś rodzinne wspomnienia dotyczące Tkacza? Koniecznie podzielcie się nimi w komentarzach albo pisząc na redakcja@turek.net.pl

Fotografie pochodzą z postu Mariusza Szweckiego na grupie fb “Nasz TUREK, Nasze Miasto, Nasz Powiat, Nasza Historia Nasza Okolica”

*Makary Górzyński “Zabytki Miasta Turku i Powiatu Tureckiego”, wyd. Bibliotheca Turkoviana, Turek 2009 

**https://csw2020.com.pl/wp-content/uploads/2020/05/Oliwia_Pajor_SP_Sarbice.pdf